Problematisch schermgebruik bij jongeren: waarom schermtijd niet het hele verhaal vertelt

Een jongere die urenlang op TikTok zit, tot diep in de nacht gamet of voortdurend zijn telefoon controleert. Wanneer wordt schermgebruik problematisch? En hoe help je jongeren om weer grip te krijgen op hun digitale gedrag? Het antwoord begint niet bij het beperken van schermtijd, maar bij het begrijpen van de functie ervan. Schermen zijn niet meer weg te denken uit het leven van jongeren. Ze gebruiken sociale media om contact te onderhouden, gamen om te ontspannen en zoeken online naar informatie, herkenning en vermaak. Dat heeft voordelen. Tegelijkertijd kan schermgebruik ten koste gaan van slaap, concentratie, beweging en sociale contacten buiten de digitale wereld. Voor jeugdhulpprofessionals roept dit belangrijke vragen op. Wanneer is intensief schermgebruik onderdeel van een normale ontwikkeling en wanneer vraagt het om professionele aandacht? En misschien nog belangrijker: wat heeft een jongere nodig om het eigen gedrag te kunnen reguleren? Wanneer wordt schermgebruik problematisch? Een jongere die dagelijks vier uur gamet, heeft niet automatisch een probleem. Andersom kan iemand die aanzienlijk minder tijd online doorbrengt toch negatieve gevolgen ervaren. Niet alleen de duur van het schermgebruik is bepalend, maar vooral de mate van controle en de invloed ervan op het dagelijks functioneren. Volgens onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vertoonde in 2022 ongeveer 11% van de onderzochte adolescenten tekenen van problematisch socialemediagebruik. In 2018 was dat nog 7%. Het gaat hierbij om jongeren die bijvoorbeeld moeite hebben hun gebruik onder controle te houden, voortdurend aan sociale media denken of negatieve gevolgen ervaren. Signalen die kunnen wijzen op problematisch schermgebruik zijn onder andere: Moeite hebben om zelfstandig te stoppen met gamen of scrollen. Onrust, frustratie of prikkelbaarheid ervaren wanneer schermgebruik wordt onderbroken. Slaap, schoolwerk, hobby's of sociale contacten verwaarlozen. Herhaaldelijk proberen het schermgebruik te verminderen zonder dat dit lukt. Het scherm steeds vaker gebruiken om negatieve gevoelens te vermijden. Een belangrijk onderscheid is dat veel schermgebruik niet automatisch problematisch gebruik betekent. Het gaat om het patroon, het verlies aan controle en de gevolgen voor het functioneren. Waarom zijn schermen zo aantrekkelijk voor het puberbrein? Tijdens de adolescentie zijn de hersenen volop in ontwikkeling. Vooral functies die betrokken zijn bij plannen, het overzien van gevolgen en het reguleren van impulsen ontwikkelen zich nog verder. Tegelijkertijd zijn jongeren gevoelig voor beloning, sociale waardering en nieuwe ervaringen. Digitale platforms sluiten hier goed op aan. Een nieuw bericht, een grappige video of een beloning tijdens het gamen kan aanleiding zijn om nog even door te gaan. Daarbij speelt dopamine een rol. Deze neurotransmitter is betrokken bij motivatie, leren en het verwachten van beloningen. Het is belangrijk om dopamine niet simpelweg als een 'gelukshormoon' te beschouwen: het helpt ons onder andere om gedrag te herhalen dat mogelijk iets oplevert. Sociale media en games maken gebruik van verschillende mechanismen die de aandacht kunnen vasthouden. Denk aan meldingen, eindeloos scrollen en beloningen die niet altijd op hetzelfde moment verschijnen. Dat betekent niet dat iedere jongere hierdoor verslaafd raakt. Wel helpt kennis over deze mechanismen om te begrijpen waarom stoppen soms moeilijker is dan het lijkt. Wat levert het schermgebruik de jongere op? Een van de belangrijkste vragen die een hulpverlener kan stellen, is niet hoeveel tijd een jongere online doorbrengt, maar waarom. Stel dat een jongere iedere avond tot laat gamet. Zijn ouders maken zich zorgen over zijn slaap en schoolprestaties. Ze proberen afspraken te maken over de speeltijd, maar dat leidt vooral tot conflicten. Tijdens een gesprek blijkt dat de jongere online contact heeft met vrienden bij wie hij zich geaccepteerd voelt. Op school heeft hij moeite om aansluiting te vinden. Gamen is voor hem niet alleen ontspanning, maar ook een belangrijke manier om sociale verbondenheid te ervaren. Wanneer de hulp uitsluitend gericht is op minder gamen, blijft die onderliggende behoefte mogelijk onbeantwoord. Schermgebruik kan verschillende functies vervullen, zoals: Sociale verbinding: ergens bij horen en contact onderhouden met leeftijdsgenoten. Emotieregulatie: afleiding zoeken bij stress, verdriet, spanning of verveling. Ontspanning: tot rust komen na een intensieve schooldag. Competentie en autonomie: succeservaringen opdoen en zelf invloed kunnen uitoefenen. Vermijding: tijdelijk ontsnappen aan moeilijke situaties of gevoelens. Juist het onderzoeken van deze functies biedt aanknopingspunten voor begeleiding. Als duidelijk wordt wat een jongere uit het schermgebruik haalt, kan samen worden gekeken hoe die behoefte ook op andere manieren vervuld kan worden. De relatie tussen schermgebruik en psychische klachten Problematisch schermgebruik staat niet altijd op zichzelf. Het kan samengaan met bijvoorbeeld angst, somberheid, eenzaamheid, stress of problemen met impulsregulatie. Daarbij is de richting van het verband niet altijd duidelijk. Een jongere die slecht slaapt omdat hij tot diep in de nacht online is, kan zich overdag minder goed concentreren en sneller somber voelen. Maar het kan ook andersom werken: iemand die piekert of zich eenzaam voelt, kan juist meer online zijn om afleiding of contact te zoeken. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het zichtbare gedrag te kijken, maar ook naar de bredere context. Welke problemen waren er voordat het schermgebruik toenam? Op welke momenten zoekt de jongere vooral zijn telefoon op? En wat gebeurt er wanneer het scherm even niet beschikbaar is? Deze vragen helpen om schermgebruik niet uitsluitend als oorzaak van problemen te zien, maar ook als mogelijk signaal van onderliggende moeilijkheden. Online ontremming: waarom jongeren zich digitaal anders gedragen Een ander aandachtspunt is het online ontremmingseffect. Jongeren kunnen zich online anders gedragen dan tijdens persoonlijk contact. Door de fysieke afstand, een gevoel van anonimiteit en het ontbreken van directe non-verbale reacties kunnen sociale remmingen afnemen. Dat kan positieve effecten hebben: jongeren durven zich bijvoorbeeld makkelijker kwetsbaar op te stellen of moeilijke onderwerpen te bespreken. Maar ontremming kan ook bijdragen aan grensoverschrijdend gedrag, zoals online pesten, agressieve reacties of het delen van intieme informatie zonder voldoende stil te staan bij de gevolgen. Voor professionals is het daarom relevant om aandacht te besteden aan de manier waarop jongeren online communiceren, welke grenzen zij ervaren en hoe zij de gevolgen van hun digitale gedrag inschatten. Van schermtijd beperken naar zelfregulatie versterken Het beperken van schermtijd kan zinvol zijn, bijvoorbeeld wanneer slaap of schoolprestaties onder druk staan. Maar een tijdslimiet alleen biedt niet altijd een duurzame oplossing. Wanneer een jongere het scherm gebruikt om spanning te verminderen, neemt het instellen van een tijdslimiet die spanning immers niet weg. Een effectievere begeleiding begint daarom met het samen onderzoeken van gedrag, behoeften en alternatieven. 1. Breng het schermgebruik in kaart Vraag niet alleen naar het aantal uren, maar ook naar de momenten waarop en de redenen waarom een jongere online is. Wat gebeurt er vlak voordat de telefoon wordt gepakt? Hoe voelt de jongere zich tijdens en na het gebruik? 2. Onderzoek de gevolgen Bespreek wat schermgebruik oplevert en wat het mogelijk kost. Is de jongere tevreden over zijn slaap, schoolwerk, vriendschappen en vrije tijd? Ervaart hij zelf nadelen? 3. Stel samen haalbare doelen Zelfregulatie ontwikkelt zich niet door alleen regels op te leggen. Betrek de jongere bij het formuleren van doelen, zoals een vast moment om te stoppen met gamen of het uitschakelen van meldingen tijdens huiswerk. 4. Zoek naar passende alternatieven Als sociale verbinding, ontspanning of afleiding een belangrijke functie heeft, onderzoek dan hoe daarin ook buiten het scherm kan worden voorzien. Niet als verplichte vervanging, maar als uitbreiding van de mogelijkheden. 5. Betrek ouders zonder de strijd te vergroten Ouders spelen een belangrijke rol bij het ondersteunen van gezond mediagebruik. Help hen om afspraken te maken, zelf voorbeeldgedrag te laten zien en met hun kind in gesprek te blijven. Nieuwsgierigheid en duidelijke, passende grenzen kunnen daarbij samengaan. Eerst begrijpen, dan begrenzen Voor jeugdhulpprofessionals is het verleidelijk om meteen naar oplossingen te zoeken. Minder schermtijd, vaste regels of het verwijderen van bepaalde apps lijken concrete eerste stappen. Maar zonder inzicht in de functie van het gedrag bestaat het risico dat de begeleiding voorbijgaat aan wat de jongere werkelijk nodig heeft. Dat is ook een belangrijk uitgangspunt van de cursus Schermgebruik bij jongeren: van signaleren naar professioneel handelen in de jeugdhulpverlening van King Nascholing. Tijdens deze cursus verdiepen professionals zich in de ontwikkeling van het puberbrein, belonings- en verslavingsmechanismen, zelfregulatie en het online ontremmingseffect. Ook leren zij signalen van problematisch gebruik herkennen, mogelijke verbanden met psychopathologie onderzoeken en passende interventies toepassen. Met casuïstiek, praktische oefeningen en screeningsinstrumenten wordt de vertaalslag gemaakt van theorie naar de dagelijkse praktijk. Want uiteindelijk is het doel niet om jongeren te leren leven zonder schermen. Het gaat erom dat zij leren omgaan met digitale mogelijkheden, zonder dat het scherm hun dagelijks leven gaat bepalen. Meer weten? Bekijk de cursus Schermgebruik bij jongeren: van signaleren naar professioneel handelen in de jeugdhulpverlening